Steeds meer zullen we zelf aan onze eigen financiële toekomst moeten bouwen. Beleggingen zullen daarvoor vaak een belangrijk fundament zijn. Maar is iedereen daarop voorbereid?

Ervaringen met het grote aantal slechte producten, affaires en fraudes geven weinig reden tot optimisme over de deskundigheid en zelfredzaamheid van beleggers. Een financiële emancipatieslag is hard nodig.
Actieve beleggers lopen in de voorhoede van die emancipatie. Logisch, want alleen als zij goed beslagen ten ijs komen, kunnen ze slechte beleggingen en/of slechte aanbieders vermijden. Kennis vertaalt zich vaak direct in gedrag, stelt beleggerstrainer Jim Tehupuring. „Deze mensen willen echt leren en je ziet dat ze ook toepassen wat ze hebben opgestoken.” Voor veel consumenten zal de educatie wat stroever verlopen, vreest ook Tehupuring. Wie niet zelf actief op zoek gaat naar goede informatie, is immers afhankelijk van wat financiële verkopers en adviseurs vertellen.
Jim Tehupuring timmert bij Alex Vermogensbank inmiddels zeven jaar aan de weg als beleggerstrainer. Op de trainingen van de Alex Academy – de educatietak van de bank – komen jaarlijks circa 25.000 beleggers. De behoefte is groot. Veel particuliere beleggers blijken op de beurs namelijk vooral geld te verliezen. Omdat ze het zelf niet goed doen, of omdat ze onvoldoende kennis hebben om door te hebben dat de partij die voor hen belegt er evenmin iets van bakt. De beurs kan iedereen onaangenaam verrassen. De kunst is om je goed tegen dat risico in te dekken. „En dat kan ook, mits je er tijd en energie insteekt”, aldus Tehupuring.
Het grenzeloze optimisme van sommige beleggers én aanbieders, vindt Tehupuring zorgelijk. „ Dat de AEX niet zo heel lang geleden nog op 200 stond, dat is snel vergeten. Beleggers zijn kort van memorie.”
Schandalig
Het geloof dat aandelen op lange termijn gemiddeld 8% rendement per jaar bieden – dé standaard geruststelling van banken voor bange en boze beleggers – moet volgens Tehupuring in ieder geval op de schop. „Tussen 2000 en 2010 halveerde de gemiddelde aandelenportefeuille in waarde. Dertig jaar beleggen, niet kijken en 8 procent per jaar overhouden, dat sprookje is voorbij. Het is schandalig dat aanbieders zoals verzekeraars hun beleggende klanten die 8 procent nog wel steeds in het vooruitzicht stellen. Het is niet reëel.”
Méér kennis zodat een belegger zich beter kan redden, dat is de filosofie van Tehupuring. Alex wil daarom in het eigen handelsplatform een beleggingscoach voor beleggende klanten inbouwen. „Die termen uitlegt op het moment dat beleggers daar behoefte aan hebben”, stelt Matthijs Aler, directeur Alex Vermogensbank. „Zeg maar een soort F1-toets voor beleggers. Het komende jaar willen we daarmee starten. Er is een groeiende groep mensen die weet dat ze hun financiële huishouding in eigen hand moeten nemen. Maar qua kennis en ervaring komen ze erachter dat ze eigenlijk onvoldoende in staat zijn om dat te doen.”
Niet iedereen wil in een klasje, weet ook Tehupuring. „We proberen het daarom op een leuke manier te doen. Via online seminars, maar ook met denkspelletjes of testjes.”
Zo kunnen beleggende klanten bij Alex een financieel rijbewijs halen, een test of ze wel voldoende kennis over opties hebben. „Handel je in opties, dan krijg je een waarschuwing dat je dat rijbewijs nog niet hebt gehaald. „We blokkeren de transactie niet. Uiteindelijk blijft de klant zelf verantwoordelijk”, stelt Aler.
Tehupuring heeft goede ervaringen met online beleggingsseminars, een samenwerking tussen beleggerssite dft.nl, Alex en Royal Bank of Scotland (RBS). „Op zo’n avond loggen 1000 mensen in”, stelt Tehupuring enthousiast.
Ook Jean-Paul van Oudheusden, directeur beleggingen van RBS in Nederland, vindt dat beleggers zich met kennis moeten wapenen. De meeste banken bieden bitter weinig bescherming. Zolang ze binnen hun zorgplicht blijven, vinden ze het al snel best. Van Oudheusden heeft het van nabij zien gebeuren. „In 2001 waren er mensen die gezien de lage rentestand geld leenden om daarmee te beleggen. Vervolgens kregen ze margin call na margin call aan hun broek. Een drama.” Omdat de waarde van de beleggingen daalde ten opzichte van de leningen, moesten de ongelukkige beleggers steeds meer geld bijstorten óf aandelen tegen lagere koersen dumpen.
Turbo
Bij ABN Amro – de toenmalige werkgever van Van Oudheusden – bedacht men daarom de turbo, een hefboomproduct dat verliezen automatisch beperkt. Risicovolle beleggers worden daarmee tegen zichzelf beschermd. Al is de beste bescherming nog steeds een behoorlijke dosis kennis en ervaring van de particulier zelf, weet ook Van Oudheusden.
Probleem echter is dat informatie over veel financiële producten schaars of gekleurd is. Onder meer doordat de verkopers ervan alleen graag vertellen over waar ze het meeste aan verdienen.
Banken zijn het belangrijkste distributiekanaal voor financiële producten, ook van derden. Productaanbieders betalen een distributiefee. Daarmee financiert de bank weer voorlichting. Producten die geen provisie opleveren, zoals turbo’s of trackers (indexvolgers), krijgen dan nauwelijks aandacht. Zou deze voorlichting niet objectiever worden als de bank de marketingbudgetten loskoppelt van de producten en in een algemene educatiepot stopt? „Dat is precies wat we met Alex en dft.nl gedaan hebben. Onze gezamenlijke online seminars – De Vloer – zijn niet gebonden aan producten, maar geven educatie over beleggingscategorieën.”
Van Oudheusden: „Waar ik naartoe zou willen is dat banken ook informatie geven over beleggingscategorieën die ze niet zelf in hun adviesassortiment hebben. Ik voel me daarbij wel een beetje een roepende in de woestijn.”
GEBREK AAN FINANCIEEL INZICHT BREEKT CONSUMENT LATER OP
Zolang een vak als financiële planning nog niet in het rooster van scholieren staat, leren veel consumenten pas op latere leeftijd al doende hoe ze hun financiële huishoudboekje op orde krijgen. Van een leien dakje gaat dat vaak niet. Hypotheek, pensioen of beleggingsproducten, we vinden het al snel te complex om ons er echt in te willen verdiepen. Om te kunnen toetsen of de informatie van een aanbieder deugt, hebben consumenten echter op z’n minst een goede financiële basiskennis nodig. Iemand die dat niet heeft, moet vertrouwen op zijn adviseur of op de verkoper. Een diner van woekerpolissen, aandelenlease en beleggingsfraudes met als toetje een kredietcrisis, heeft echter een slechte smaak over aanbieders en adviseurs achtergelaten.
Toch zijn consumenten op de financiële sector aangewezen, voor informatie over en de verkoop van (nuttige) financiële producten. Veel financiële instellingen beloven hun klanten voortaan de waarheid te vertellen over pensioen, verzekeren of beleggen. Hun websites staan vol financiële informatie. Maar willen ze hun producten slijten of u echt iets leren? Gezonde achterdocht is hier op zijn plaats, maar de noodzaak tot educatie is er niet minder om.